Դեղագործություն

 

Հայկական բժշկությունը, որը շուրջ 3000 տարվա պատմություն ունի, որի ընթացքում ստեղծել է դեղամիջոցների հարուստ գանձարան:

Հնում համբավ են վայելել Հայկական դեղաբույսերը, որոնք արտահանվել են Արևելքի եւ Արևմուտքի մի շարք երկրներ ու տեղ գտել հնագույն դեղագիտարաններում:

Հերոդոտը, Ստրաբոնը, Քսենոֆոնը, Պլինոս Ավագը և ուրիշներ իրենց երկերում անդրադարձել են Հայաստանի դեղամիջոցներին ու գովաբանել դրանց բուժական զորությունը:

Քսենոֆոնն իր «Անաբասիս» գրքում խոսում է հայկական բուրումնավետ գինիների ու հրաշալի գարեջրի, քունջութի ու նուշի ձեթերի, բևեկնի խեժի և անուշահոտ օծանելիքների մասին, որոնց պատրաստման գաղտնիքը հայտնի է եղել միայն հայերին:

Հայ բժիշկները օգտվելով երկրի հարուստ դեղային պաշարներից, դեռևս ժողովրդական բժշկության փուլում ստեղծել են արդյունավետ միջոցներ, որոնց համբավը հասել է Գալենին, Դիոսկորիդեսին, Բիրունուն եւ Իբն Սինային:

Հայաստանի դեղաբույսերը մեծ խնամքով աճեցվել են հատուկ պարտեզներում, որ հիմնվել են դեռևս մ.թ.ա. I դարում` Արտաշես թագավորի նախաձեռնությամբ:

Որոշ բույսերի, ինչպես օրինակ, լոշտակի, սև գնդիկի ու համասփյուռի հրաշալի բուժիչ հատկություններն առաջացրել են դրանց պաշտամունքը Հին Հայաստանում:

Մեծ համբավ են ունեցել Հայաստանի մի շարք հանքային դեղամիջոցները` հայկական կավը, քարը, բորակը, ինչպես նաև սնդիկի, երկաթի, ցինկի, արճճի միացությունները: Հայկական կավը կիրառվել է որպես հակաբորբոքային, հակաալերգիկ եւ հակաուռուցքային դեղամիջոց:

Հանքային ջրերի հրաշագործ բուժիչ (սրբազան, սրբագործող) հատկությունները պատճառ են դարձել, որ դրանք վերածվեն սրբատեղիների և սրբավայրերի, որտեղ ուխտ էին գնում զանազան հիվանդություններով տառապող մարդիկ:

Հիվանդությամբ, հատկապես տարափոխիկ հիվանդությամբ կամ ախտով (բոր, ժանտախտ, սև ծաղիկ, մալարիա, թոքախտ և այլն) տառապող մարդը կոչվում էր ախտավոր: Դարերի ընթացքում այդ բառը ձևափոխվել է ,,ըխտավորի’’, ապա` ,,ուխտավորի’’, իսկ բուժավայրը, ուր գնում էին` ուխտ, ուխտատեղի, ուխտավայր, իսկ այդ վայրը գնալը` ,,ուխտ անել’’, ,,ուխտ գնալ’’:

Բուսական եւ հանքային դեղերից բացի հայկական ժողովրդական բժշկության ոլորտում օգտագործվել են նաեւ կենդանական ծագում ունեցող դեղամիջոցներ` պատրաստված կենդանիների օրգաններից ու հյուսվածքներից, որոնք օժտված են եղել հորմոնալ ու ֆերմենտային հատկություններով, օրինակ նշելով նապաստակի խախացը և խառը բուսական ու կենդանական ծագում ունեցող «խոնավ զուֆան», որի մասին Իբն Սինան գրել է. «Այդ այն ճարպն է, որ հավաքվում է Հայաստանում ոչխարների դմակի բրդի վրա, որ քարշ է գալիս կաղնչանի վրայով: Այն իր մեջ ներծծում է այդ խոտերի ուժն ու կաթնահյութերը: Երբեմն ճարպը նոսր է լինում, ուստի եփում ու թանձրացնում են: Եթե այդ ճարպով վիրակապ դրվի, կմաշվեն կոշտ ուռուցքներն ու կուղղվեն ծռված ոսկորները»:

Ստեփանոս Շահրիմանյանի «Բուսաբանութիւն կամ փղորայ Հայաստանի» հանրագիտարանային բնույթի մեծարժեք աշխատության մեջ, ինչպես նաեւ Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Անգիտաց անպէտում» նկարագրված են Հայաստանի բնաշխարհի բազմաթիվ բույսերի բուժիչ հատկությունները:

Ըստ պրոֆ. Ստելլա Վարդանյանի

Դեղագործական կշեռք
Դեղագործական կշեռք

Դեղագործական կամ բժշկական հավասարաթև ձեռքի կշեռքը օգտագործվում է դեղագործության մեջ դեղերի բաղադրիչները կշռելու և դեղեր պատրաստելու նպատակով:

Հախճապակյա տարբեր չափերի բաժակներ
Հախճապակյա տարբեր չափերի բաժակներ

Հախճապակյա բաժակները հրակայուն լինելով հարմար են տաք հեղուկներով աշխատելու համար, ուստի լայնորեն կիրառվում են դեղագործության մեջ:

Խցանահաններ
Խցանահաններ

Խցանահանը բացի կենցաղային նպատակներից, բժիշկները օգտագործել են դեղանյութ պարունակողղ ամուր փակված սրվակների խցանները հանելու համար:

Փայտե տաշտաքերիչներ
Փայտե տաշտաքերիչներ

Փայտե տաշտաքերիչները օգտագործել են հիմնականում հացթուխները` տաշտի տակից խմորը քերելու համար, ինչպես նաև որոշ ճաշատեսակներ (օրինակ հարիսա), կամ անուշեղեն (օրինակ դոշաբ) եփելու ընթացքում այն խառնելու համար: Հին բժիշկները փայտե քերիչները օգտագործել են նույն նպատակով, միայն այն տարբերությամբ, որ պատրաստել են որոշ տեսակի դեղեր կամ դեղանյութեր: Օրինակ դոշաբը այսօր էլ համարվում է մրսածության և հազի բուժման փորձված միջոց:

Պղնձե հավանգներ իրենց կոթերով:
Պղնձե հավանգներ իրենց կոթերով:

Պղնձե հավանգը կենցաղային իր լինելուց բացի լայնորեն օգտագործվել է դեղագործության և բժշկության մեջ: Հավանգը համարվում է դեղագործության խորհրդանիշը: Հին դեղագործները և բժիշկները հավանգի մեջ ծեծել, տրորել, մանրացրել են բուսական և հանքային ծագման նյութերը և դրանցով դեղեր պատրաստել:

Երկանք փոքրաչափ (խաղալիք?)
Երկանք փոքրաչափ (խաղալիք?)

Երկանքը կլոր, հարաբերական ողորկ մակերեսով երկու քարեր են, որոնցից ներքևինի վրա մեջտեղում կա առանցքային ցից, իսկ վերևինի վրա կողմնային կոթ, որով պտտում են երկանքը ու տրորում, մանրացնում անքից ներս լցվող ընդեղենը` ցորենը, գարին և այլն: Հին բժիշկները երկանքը օգտագործել են բուսական և հանքային ծագում ունեցող նյութերը տրորելու, մանրացնելու և դրանցից դեղեր պատրաստելու համար:

Եղջյուր
Եղջյուր

Եղջյուրը բժշկության մեջ օգտագործվել է տարբեր դեղեր պատրաստելու նպատակով: Որոշ դեպքերում դրանք ունեցել են հմայական բնույթ, իսկ որոշ դեպքերում ակնհայտ է եղել նրանց բուժական ազդեցությունը:

Պղնձե հավանգներ իրենց կոթերով:
Պղնձե հավանգներ իրենց կոթերով:

Պղնձե հավանգը կենցաղային իր լինելուց բացի լայնորեն օգտագործվել է դեղագործության և բժշկության մեջ: Հավանգը համարվում է դեղագործության խորհրդանիշը: Հին դեղագործները և բժիշկները հավանգի մեջ ծեծել, տրորել, մանրացրել են բուսական և հանքային ծագման նյութերը և դրանցով դեղեր պատրաստել:

Պղնձե և կավե ամաններ
Պղնձե և կավե ամաններ

Պղնձե և կավե ամանները լայնորեն օգտագործվել են ինչպես կենցաղում, այնպես էլ բժշկության մեջ: Հին բժիշկները այդպիսի ամաններում պահում էին բուսական, հանքային և կենդանական ծագման նյութերը, որոնցով պատրաստում էին դեղեր:

Ապակյա դեղասրվակներ
Ապակյա դեղասրվակներ

Տարբեր չափի, ձևի և գույնի ապակյա դեղասրվակները լայնորեն օգտագործվել և օգտագուծվում են դեղագործության մեջ: Դրանց մի տեսակը օգտագործվում են սորուն, իսկ մյուս մասը հեղուկ նյութեր պահելու համար: Այսպիսի սրվակները պահվում են դեղատան պահեստային մասում և օգտվում են միայն այս կամ այն դեղը պատրաստելու ժամանակ:

Ավազի ժամացույց
Ավազի ժամացույց

Ավազի ժամացույցը դարերի պատմություն ունեցող պարզունակ սարք է, որով որոշում են ժամանակը: Բաղկացած է նեղ վզիկով իրար միացած ապակյա 2 անոթներից, որոնցից մեկը մասամբ լցված է մանր ավազով: Ժամանակը, որի ընթացքում ավազը սորում է վերևի անոթից դեպի ներքևի անոթը կարող է կազմել մի քանի վայրկյաից մինչև մի քանի ժամ: Հնում ավազի ժամացույցը օգտագործվել է նավագնացության, քիմիայի, լուսանկարչության, դեղագործության և բժշկության մեջ` որոշելու համար պրոցեդուրայի համար նախատեսված ժամանակը:

Ապակյա դեղասրվակներ
Ապակյա դեղասրվակներ

Տարբեր չափի, ձևի և գույնի ապակյա դեղասրվակները լայնորեն օգտագործվել և օգտագուծվում են դեղագործության մեջ: Դրանց մի տեսակը օգտագործվում են սորուն, իսկ մյուս մասը հեղուկ նյութեր պահելու համար: Այսպիսի սրվակները պահվում են դեղատան պահեստային մասում և օգտվում են միայն այս կամ այն դեղը պատրաստելու ժամանակ:

Կավե կժիկներ, 20-րդ դ.
Կավե կժիկներ, 20-րդ դ.

Կավե կժիկները դեղագործները օգտագործել են դեղանութերի հումք և դեղանյութեր պահելու համար, օրինակ աղ, յուղ, ճարպ և այլն:

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ. դ. սկ
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ. դ. սկ

Դեղերով լի ապակյա հին դեղասրվակներ, 20-րդ դար:

Փայտե ամաններ, 20-րդ դ.
Փայտե ամաններ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի և ձևի փայտե ամանները օգտագործվել են չոր դեղանյութեր պահելու և պատրաստելու նպատակով:

Կավե կժիկ, կանաչ էմալապատ, 18-րդ դ.
Կավե կժիկ, կանաչ էմալապատ, 18-րդ դ.

Կանաչ էմալապատ կավե կժիկը օգտագործվել է հեղուկ դեղանյութեր պահելու համար:

Փայտե հավանգներ, 20-րդ դ.
Փայտե հավանգներ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի փայտե հավանգները օգտագործվել են բուսական և հանքային ծագման չոր դեղանյութերը ծեծիչով փշրելու, մանրացնելու նպատակով:

Զոդման լամպ` ֆորսունկա, բոցամուղ
Զոդման լամպ` ֆորսունկա, բոցամուղ

Տաքացնող սարք (հորինել է շվեդ Կարլ Ռիկարդ Նյուբերգը 1881 թ.), որի մեջ այրվող նյութը (սպիրտ, կերոսին, բենզին) վերածվում է գազային վիճակի և այրվում ավելի ուժեղ: Կիրառվում է տեխնիկայում, երբեմն նաև բժշկության ու դեղագործության մեջ: 20-րդ դ. սկիզբ

Լատունե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.
Լատունե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դ
Դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դ

Հին դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դ. առաջին կես: Բոլոր դեղասրվակների վրա կան Սունգարիյսկ քաղաքի դեղատան պիտակներ:

Լատունե սպիրտայրոց, 19-20րդ դդ.
Լատունե սպիրտայրոց, 19-20րդ դդ.
Լատունե սպիրտայրոց, 19-20-րդ դդ.
Լատունե սպիրտայրոց, 19-20-րդ դդ.
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Հին դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դ. առաջին կես: Բոլոր դեղասրվակների վրա կան Սունգարիյսկ քաղաքի դեղատան պիտակները:

DSC_0563.jpg
DSC_0563.jpg
Բրոնզե հավանգ իր ծեծիչով, 19-րդ դ.
Բրոնզե հավանգ իր ծեծիչով, 19-րդ դ.

Բրոնզե հավանգի ստորին մասում կա հայերեն մակագրություն ''Գէորք Արամեան'':

Կերամիկական հավանգներ, 20-րդ դ.
Կերամիկական հավանգներ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի ու ձևի կերամիկական հավանգներ:

Փայտե տուփ, 19-րդ դ.
Փայտե տուփ, 19-րդ դ.

Փայտե տուփը նախատեսված է բժշկական պարագաներ պահելու համար:

Պղնձե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.
Պղնձե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.

Պղնձե սպիրտայրոցը նախատեսված է չոր սպիրտ վառելու և բժշկական ու դեղագործական նպատակով օգտագործելու համար:

Բժշկական կշեռք և կշռաքարեր, 20-րդ դ.
Բժշկական կշեռք և կշռաքարեր, 20-րդ դ.
Փայտե փոքր մաղեր, 20-րդ դ.
Փայտե փոքր մաղեր, 20-րդ դ.

Փայտե փոքր մաղերը օգտագորցվել են սորուն դեղանյութերը մաղելու համար:

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի և գույնի ապակյա դեղասրվակներ հեղուկ դեղանյութեր պահելու համար:

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի և գույնի ապակյա դեղասրվակներ հեղուկ դեղանյութեր պահելու համար:

Լատունե ափսե, 20-րդ դ սկիզբ
Լատունե ափսե, 20-րդ դ սկիզբ

Լատունե ափսեն օգտագործվել է ինչպես կենցաղում, այնպես էլ լաբորատոր նպատակներով:

Փայտե գլանաձև ձևավոր աման, 20-րդ դ.
Փայտե գլանաձև ձևավոր աման, 20-րդ դ.

Փայտե գլանաձև ձևավոր ամանը օգտագործվել է չոր դեղանյութեր պահելու համար

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի և գույնի ապակյա դեղասրվակներ օգտագործվում են հեղուկ դեղանյութեր պահելու համար:

Կերամիկական բաժակներ, 20-րդ դ.
Կերամիկական բաժակներ, 20-րդ դ.

Կերամիկական լաբորատոր բաժակները օգտագործվել են հեղուկների հետ աշխատելու նպատակով:

Սպիրտայրոցներ, 20-րդ դ.
Սպիրտայրոցներ, 20-րդ դ.

Այսպիսի սպիրտայրոցները օգտագործվել են չոր սպիրտ այրելու և լաբորատոր աշխատքնքներ կատարելու համար:

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի և գույնի ապակյա դեղասրվակները` շտանգլասները օգտագործվում են սորուն դեղանյութեր պահելու համար:

Կակաչի դանակ, 20-րդ դ. սկիզբ
Կակաչի դանակ, 20-րդ դ. սկիզբ

Կակաչի հյութ ստանալու համար նախատեսված ինքնաշեն դանակ, 20-րդ դ. սկիզբ Պատկանել է ԵՊԲԻ դեղաբանության ամբիոնի վարիչ, պրոֆ. Սիմոն Միրզոյանին, որի միջոցով գիտնականը ափիոնային կակաչի խակ գլխիկի վրա կտրվածք անելով և հյութ ստանալով դեղաբանական հետազոտություններ է կատարել: Թանգարանին է նվիրել պրոֆեսորի զարմիկը` դեղաբանության պրոֆ. Հակոբ Թոփչյանը:

Փայտե հավանգ և քարե ծեծիչ, 19-րդ դ.
Փայտե հավանգ և քարե ծեծիչ, 19-րդ դ.

Փայտե հավանգը պատրաստված է ծառի կոճղեզից, իսկ քարե ծեծիչը հարմարեցված է նրան:

Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Ապակյա դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի և գույնի ապակյա դեղասրվակները` շտանգլասները օգտագործվում են սորուն դեղանյութեր պահելու համար:

Փայտե դեղամաններ, 20-րդ դ.
Փայտե դեղամաններ, 20-րդ դ.

Փայտե գլանաձև դեղամանները օգտագործվել են չոր դեղանյութեր պահելու համար:

Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի, չափի ապակյա դեղասրվակները օգտագործվում են հեղուկ դեղանյութեր պահելու համար:

Փայտե հավանգներ, 20-րդ դ.
Փայտե հավանգներ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի փայտե հավանգները օգտագործվել են բուսական և հանքային ծագման չոր դեղանյութերը ծեծիչով փշրելու, մանրացնելու նպատակով:

Փայտե ծեծիչներ, 20-րդ դ.
Փայտե ծեծիչներ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի և ձևի փայտե ծեծիչները օգտագործվել են բուսական և հանքային ծագման չոր դեղանյութերը ծեծիչով փշրելու, մանրացնելու նպատակով:

Փայտե բաժակներ, 20-րդ դ.
Փայտե բաժակներ, 20-րդ դ.

Փայտե բաժակները օգտագործվել են ինչպես կենցաղում, այնպես էլ բժշկության ու դեղագործության մեջ:

Կերամիկական դեղամաններ, 20-րդ դ.
Կերամիկական դեղամաններ, 20-րդ դ.

Տարբեր ձևի ու չափսի կերամիկական դեղամանները օգտագործվել են հեղուկ և սորուն դեղանյութեր պահելու համար:

Բրոնզե հավանգներ, 19-րդ դ.
Բրոնզե հավանգներ, 19-րդ դ.

Բրոնզե կանթով հավանգները օգտագործվել են բուսական և հանքային ծագման չոր դեղանյութերը ծեծիչով փշրելու, մանրացնելու նպատակով:

Օնիքսե աման, 20-րդ դ.
Օնիքսե աման, 20-րդ դ.

Օնիքս կիսաթանկարժեք քարից պատրաստված ամանը օգտագործվել է հեղուկ դեղեր պահելու համար:

Ճամփորդական նավթավառ ''Գնոմ'', 20-րդ
Ճամփորդական նավթավառ ''Գնոմ'', 20-րդ

Ճամփորդական դյուրակիր ''Գնոմ'' նավթավառը օգտագործվում է ինչպես կենցաղում, այնպես էլ բժշկական և դեղագործական լաբորատորիաներում

Կավե ջնարակված կճուճ, 20-րդ դ.
Կավե ջնարակված կճուճ, 20-րդ դ.

Կավե կանաչ ջնարակապատ քառաթև կճուճը օգտագործվել է տարբեր բնույթի դեղանյութեր պահելու համար:

Դեղասրվակներ, 20-րդ դ
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ

Հին դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դարի առաջին կես: Բոլոր դեղասրվակների վրա կան Սունգարիյսկ քաղաքի դեղատան պիտակները:

Դեղասրվակներ, 20-րդ դ
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ

Հին դեղերով լեցուն դեղասրվակներ, 20-րդ դարի առաջին կես: Բոլոր դեղասրվակների վրա կան Սունգարիյսկ քաղաքի դեղատան պիտակները:

Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.
Դեղասրվակներ, 20-րդ դ.

Տարբեր չափի, ձևի և գույնի դեղասրվակները և շտանգլասները օգտագործվում են հեղուկ և սորուն դեղանյութեր պահելու համար:

Պղնձե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.
Պղնձե սպիրտայրոց, 20-րդ դ.

Պղնձե սպիրտայրոցը նախատեսված է սպիրտ վառելու և բժշկական ու դեղագործական նպատակով օգտագործելու համար:

Մետաղյա ամաններ, 20-րդ դ.
Մետաղյա ամաններ, 20-րդ դ.

Տարբեր մետաղներից պատրաստված, տարբեր ձևի և չափի ամանները օգտագործվում են դեղանյութեր պահելու և դեղեր պատրաստելու համար:

Փայտե աման և բրոնզե հավանգ, 19-20-րդ
Փայտե աման և բրոնզե հավանգ, 19-20-րդ

Փայտե դրվագազարդ ամանը և բրոնզե հավանգը իր ծեծիչով լայնորեն օգտագործվել են դեղագործության մեջ:

Ավազի ժամացույց, 20-րդ դ.
Ավազի ժամացույց, 20-րդ դ.

Ավազի ժամացույցը դարերի պատմություն ունեցող պարզունակ սարք է, որով որոշում են ժամանակը: Բաղկացած է նեղ վզիկով իրար միացած ապակյա 2 անոթներից, որոնցից մեկը մասամբ լցված է ավազով: Ժամանակը, որի ընթացքում ավազը սորում է վերևի անոթից դեպի ներքևի անոթը, կարող է կազմել մի քանի վայրկյանից մինչև մի քանի ժամ: Հնում ավազի ժամացույցը օգտագործվել է նավագնացության, քիմիայի, լուսանկարչության, դեղագործության և բժշկության մեջ` որոշելու համար պրոցեդուրայի համար նախատեսված ժամանակը:

Ապակյա դեղասրվակներ և բանկա, 20-րդ դ
Ապակյա դեղասրվակներ և բանկա, 20-րդ դ

Տարբեր չափի, ձևի և գույնի պատրաստված ապակյա դեղասրվակներն ու բանկաները բժշկության և դեղագործության մեջ օգտագործվել են դեղանյութեր պահելու համար:

1/2